Οι αγγειοπλάστες του Τσανάκ Καλέ

Το Τσανάκ Καλέ ή Δαρδανέλλια βρίσκεται στενότερο σημείο του Ελλησπόντου, στην ασιατική ακτή, σε απόσταση 12 μιλίων από την έξοδο στο Αιγαίο. Πριν από το 1922, είχε περισσότερους από 20.000 κατοίκους (7.000 Έλληνες, 3.000 Αρμένιοι, 1.000 Εβραίοι, Λίγοι Φράγκοι και οι υπόλοιποι Τούρκοι). Η πόλη ονομάστηκε Τσανάκ Καλέ (Κάστρο των Αγγείων), γιατί αποτελούσε το τρίτο σπουδαιότερο, μετά τη Νίκαια (Ιζνίκ) και το Κοτύαιο (Κιουτάχια), μικρασιατικό κέντρο άσκησης της αγγειοπλαστικής, με έντονη δραστηριότητα που καλύπτει την περίοδο 1670-1922. Οι Έλληνες και οι Αρμένιοι υπήρξαν για αιώνες οι δημιουργοί και οι πρωτεργάτες της κεραμικής τέχνης στη Μικρασία.

Από τα τέλη του 17ου αιώνα, η πόλη καθιερώνεται ως κορυφαίο κέντρο αγγειοπλαστικής, που θα μονοπωλήσει -σχεδόν για 150 χρόνια- την παραγωγή χρηστικών σκευών (πιάτα, γαβάθες, αγγεία κλπ. τσανάκια) στην πρώιμη φάση (1670-1800) και κυρίως διακοσμητικών σκευών στην όψιμη περίοδο (1800-1922). Τα χρηστικά προϊόντα της πρώιμης φάσης γνωρίζουν αξιοσημείωτη διάδοση σε ευρύτατο γεωγραφικό χώρο. Ένας από τους σημαντικότερους λόγους υπήρξε η στρατηγική θέση του λιμανιού των Δαρδανελλίων στα Στενά, όπου έπιαναν σκάλα για ανεφοδιασμό χιλιάδες πλοία, κατά την ανοδική τους πορεία προς την Πόλη και τα λιμάνια του Ευξείνου ή κατά την κάθοδο τους προς το Αιγαίο και τη Μεσόγειο. Είναι αξιοσημείωτη η διασπορά των τσανακαλιώτικων κεραμικών, τόσο στα λιμάνια και τα νησιά, αλλά και στην ενδοχώρα, ακόμα και σε χώρες της Ευρώπης, όπως στη Γαλλία, μέσω της Μασσαλίας.

Οι περισσότερες πληροφορίες δίνονται μέσα από ταξιδιωτικές μαρτυρίες του 19ου αιώνα. Χαρακτηριστικό αυτής της όψιμης φάσης είναι η μεγάλη ποικιλία σχημάτων: αλογοκανατάκια, πτηνόμορφες απολήξεις αγγείων, καλαθόσχημα σκεύη με πλουσιότατο φυτικό διάκοσμο, ειδώλια, λάμπες σε σχήμα βαποριού, ζώα και παιδικά παιχνίδια, αλλά και φουστανελάδες με ελληνικές σημαίες, λεπτομέρειες ένδυσης και οπλισμού, κατά το πνεύμα της εποχής. Εμφανίζονται ακόμη και απεικονίσεις της ελληνικής βασιλικής οικογένειας, αλλά και οθωμανικά σύμβολα και σημαίες, κατά παραγγελία Τούρκων πελατών.

Η παραγωγή κάθε εργαστηρίου είναι ανεξάρτητη από τα άλλα και καθορίζεται μόνο από τις προτιμήσεις της πελατείας. Όλα παρουσιάζουν όμως ένα ενιαίο ύφος, επαναλαμβανόμενα σχήματα και διακοσμητικά θέματα με καθιερωμένη τεχνική, όπου ο χρωματισμός του κεραμικού ακολουθείται πάντα από εφυάλωση, ενώ πολλές φορές είναι και επιζωγραφισμένο.

KaL ενώ τα κεραμικά αυτά, τα περίφημα τσανακαλιώτικα ή καστριανά, φθάνουν σε πάμπολλους ελληνικούς τόπους ως εμπορεύσιμο προϊόν από την έναρξη της πρώιμης φάσης (1670) έως το τέλος της όψιμης (1922), οι δημιουργοί τους προσφεύγουν στην Ελλάδα το 1922, αναζητώντας σε καινούργιο έδαφος τόπους παλαιάς κεραμοπλαστικής παράδοσης, όπου θα εξασφαλίσουν και τη δική τους επιβίωση. Παράλληλα στο Τσανάκ Καλέ, μετά το διωγμό των Ελλήνων και των Αρμενίων, η παραγωγή κεραμικών ξεπέφτει εντελώς και χάνει σε ποιότητα, σχήματα και στυλ. Τα τελευταία χρόνια παρατηρείται μια ανοδική πορεία της τσανακαλιώτικης αγγειοπλαστικής στον Ελλήσποντο, που ουσιαστικά παράγει αντίγραφα για τουριστικούς λόγους.

Γιώργος Κατσούπης

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνση σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *

Αυτός ο ιστότοπος χρησιμοποιεί το Akismet για να μειώσει τα ανεπιθύμητα σχόλια. Μάθετε πώς υφίστανται επεξεργασία τα δεδομένα των σχολίων σας.